طالقان و زمین لرزه:


مقدمه:

هر چند سخن گفتن از « زلزله» به سبب ترس بشر از این رخداد سهمگین چندان خوشایند نیست. اما تاریخ طالقان با این قدرت ویرانگر طبیعت پیوندی اشنا دارد . از این رو بررسی پارينه لرزه شناختي برای شناخت پیشینه تاریخی طالقان با توجه به تاثیرات بارز اقتصادی و اجتماعی اجتناب ناپذیر است.

چرا که با وجود سازه‌های به مراتب مستحکمتر و توسعه فوق العاده امکانات امداد رسانی کشوری و بین‌المللی در هزاره سوم . مع‌الوصف در زلزلهای با قدرت بالا ، یاری رسانی به بازماندگان و باز سازی روانی آنان ، شیوع بیماریهای واگیر دار و بازسازی مناطق مسکونی ، با دشواریهای متعددی روبرو است . از این رو درک رنج و اندوه مردمان سالهای گذشته طالقان در مواجهه با این پدیده طبیعی شاید ملموس‌تر باشد.

کشور ايران به عنوان بخشي از کمربند کوهزايي آلپ – هيماليا همواره از لرزه خيزي بالايي در طول تاريخ برخوردار بوده است؛ به گونه اي که بخش هاي مختلف کشور توسط زمين‌لرزه هاي ويرانگر متعددي پيوسته تخريب شده است و اين پديده طبيعي، به عنوان مهمترين بلاي طبيعي کشور تلفات و خسارات سنگيني را به بار آورده است.

زمينلرزه بازتاب يک رويداد زمين شناختي است که به صورت جنبش در سطح زمين بروز مي يابد
اين پديده حاصل آزاد سازي انرژي انبارشته شده اي است که در پي گسيختگي و برش ناگهاني در پوسته جامد زمين روي مي دهد. اين انرژي آزاد شده به صورت امواج لرزه اي در درون زمين حرکت کرده و سبب جنبش در سطح زمين مي شود.

در ايران تنش هاي فشارشي ناشي از باز شدگي درياي سرخ (به ميزان 5/1 تا 2 سانتيمتر در سال) وحرکت ورقه آفريقا - عربستان در راستاي شمال شمال خاوري و نيز حرکت ورقه هند در راستاي شمال شمال باختري موجب حرکت و جابجايي نسبي متفاوت در پوسته ها و قطعات گوناگون قاره اي و اقيانوسي ايران مي شود و در نتيجه عامل فراواني زمينلرزه ها در ايران است. بر اساس زمينلرزه هاي تاريخي و دستگاهي دو نوار لرزه خيز اصلي در ايرن قابل شناساسي مي باشد: نوار لرزه خيز جنوبي (کوه هاي زاگرس) با روند شمال باختري جنوب خاوري و نوار لرزه خيز شمالي (کوه هاي البرز و کپه داغ) در منتها اليه شمالي کشور.محدوده گستره رسوبی-ساختاری البرز

مطالعه تاريخچه لرزه خيزي البرز نشان مي دهد که رويداد زمينلرزه هاي ويرانگر تاريخي و دستگاهي متعددي شهرها و روستاهاي بسياري را در اين گستره از کشور ويران نموده است. سلسله جبال البرز با طولي در حدود 2000 کيلومتر از نظر کوه نگاري بخشي از رشته کوههاي آلپ هيماليا در آسياي باختري است که از آذربايجان در شمال ايران تا خراسان در شرق گسترش دارد. (شکل 1). کوههاي البرز با پهنايي در حدود 120 تا 140 کيلومتر درحاشيه شمالي ايران شامل قله هاي متعددي با ارتفاع 3600 تا 4800 متر مي باشد که آتشفشان کواترنري دماوند با ارتفاع 5671 متر واقع در مرکز اين کمربند بالاترین ارتفاع کوههاي البرز را تشکيل مي دهد.

رشته کوههاي البرز بخش حاشيه فلات چين خورده وسيع ايران را تشکيل مي دهد که ساختار آن نتيجه دو کوهزايي مهم است : يکي کوهزايي پرکامبرين (آسينتيک) و ديگري کوهزايي آلپ مربوط به دوران مزوزوئيک و سنوزوئيک (خسروتهراني، 1384).

اهم مفاهیم متداول در زلزله

تعریف زلزله :

لرزش ناگهانی پوسته‌های جامد زمین ، زلزله یا زمین لرزه نامیده می‌شود. دلیل اصلی وقوع زلزله را می‌توان افزایش فشار بیش از حد داخل سنگها و طبقات درونی زمین بیان نمود. این فشار به حدی است که در سنگ گسستگی بوجود می‌آید و دو قطعه سنگ در امتداد سطح شکستگی نسبت به یکدیگر حرکت می‌کنند. به سطح شکستگی که توأم با جابجایی است، گسل گفته می‌شود. رابطه گسل - زلزله دو طرفه می‌باشد. یعنی وجود گسلهای فراوان در یک منطقه سبب بروز زلزله می‌گردد. این زلزله به نوبه خود سبب ایجاد گسل جدیدی گردیده و نتیجتا تعداد شکستگیها زیادتر شده و به این ترتیب قابلیت لزره خیزی منطقه افزایش می‌یابد.

وقتی که سنگ شکسته می‌شود، مقدار انرژی که در زمان طولانی در برابر شکستگی حالتهای مختلفی را برای آزادسازی انر‍ژی نهفته شده بوجود می‌آورد.بطوری که در ابتدا فشار و نیروهای درونی ممکن است باعث ایجاد یکسری لرزه‌های خفیف و کوچک در سنگها شود که پیش لرزه نامیده می‌شود. بعد از اینکه فشار درونی بر مقاومت سنگها غلبه کرد انرژی نهفته آزاد می‌گردد و زمین لرزه اصلی رخ می‌دهد،

نحوه آزاد شدن انرژی زلزله

ممکن است یک زلزله به همراه خود پیش لرزه و پس لرزه‌هایی داشته باشد، که این دو قبل و بعد از زلزله اصلی ممکن است وقوع یابند، به عبارتی دیگر این موضوع به نحوه آزاد شدن انرژی زلزله بستگی دارد. بطوری که انرژی زلزله بصورتهای زیر آزاد می‌گردند:

پیش لرزه

گاهی اوقات از بروز زلزله اصلی ، یکسری زلزله‌هایی با بزرگی کمتر از زلزله اصلی به وقوع می‌پیوندند که معمولا فراوانی آنها با نزدیک شدن به زمان وقوع لرزش اصلی ، افزایش می‌یابد.

لرزش اصلی

همان زلزله اصلی بوده که بواسطه آن اکثر انرژی ذخیره شده در سنگها یکباره آزاد می‌گردد و چنانچه داده‌های مربوط به یک زلزله بزرگ غیر دستگاهی باشد مهلرزه نامیده می‌شود.

پس لرزه

زلزله‌های خفیفتری که غالبا پس از لرزش اصلی ، از حوالی کانون زلزله اصلی منشأ می‌گیرند، را پس لرزه می‌گویند. پس لرزه‌ها می‌توانند حتی تا سالها پس از وقوع زلزله‌های اصلی نیز به طول انجامد.

دسته لرزه

مجموعه‌ای از تعداد زیادی زلزله که در یک منطقه محدود در مقطع زمانی در حد هفته تا چند ماه به وقوع می‌پیوندد. دسته لرزه‌ها غالبا در نواحی آتشفشانی دیده می‌شوند.

ریز لرزه جدول اندازه قدرت زلزله ها

زلزله‌های ضعیفی هستند که بزرگی آنها 3 ریشتر و یا کمتر از 3 بوده و غالبا افزایش ناگهانی و نامنظم آنها نشانه قریب الوقوع بودن مهلرزه یا زلزله اصلی می‌باشند.

بزرگی زلزله

بزرگی یک زمین لرزه به نوعی، میزان انرژی آزاد شده از زمین را نشان می دهد. واحد سنجش بزرگی به افتخار ابداع کننده ی آن، دکتر چارلز ریشتر، با واحد "ریشتر" بیان می شود.

باید توجه داشت که افزایش یک واحد در مقیاس ریشتر، نشان دهنده ی افزایش ده واحدی در دامنه ی موج است. به عبارتی، دامنه ی موج زمین لرزه ی 7 ریشتری، 10 برابر یک زمین لرزه ی 6 ریشتری است.

وسایل اندازه گیر و ثبت زلزله:

1:شتابنگار : شامل اطلاعات مربوط به ايستگاه هاي شبکه شتابنگاري فعال در کشور مي باشد . شبکه شتابنگاري کشوري از سال 1352 آغاز به کار نموده است و تا کنون 1041 ايستگاه را اندازي شده است .سيستم هاي ثبت کننده از نوع آنالوگ و ديجيتال مي باشند. اطلاعات موجود جهت هر ايستگاه شامل نام ايستگاه , کد ايستگاه , مختصات رومرکز ,استان و توضيحات جانبي لازم ميباشد.مراکر زلزله نگاری در طالقان

2:لرزه نگار : شامل اطلاعات مربوط به ايستگاه هاي شبکه لرزه نگاري فعال در کشور مي باشد . شبکه لرزه نگاري کشوري از سال 1336 با افتتاح موسسه ژئو فيزيک آغاز به کار نموده است و تا کنون 67 ايستگاه راه اندازي شده است . اطلاعات موجود جهت هر ايستگاه شامل نام ايستگاه , کد ايستگاه , مختصات رومرکز ,استان , ارتفاع از سطح آب هاي آزاد و توضيحات جانبي لازم ميباشد.

مطالعه سیر تاریخی زمین لرزه:

1:زمينلرزه هاي باستاني (پيش از تاريخ ):

زمينلرزه هاي باستاني (پيش از تاريخ ) زمينلرزه هايي هستند كه داده‌هاي آنها از بررسي باستانشناسي سازه هاي باستاني پيش از زايش مسيح بدست آمده است. ‌از آنجا كه پژوهش‌هاي باستانشناسي بصورت كامل و در تمامي گستره ايرانزمين به انجام نرسيده آگاهي ما از زمينلرزه هاي باستاني بسيار اندك و تصادفي است.

2: زمين‌لرزه هاي تاريخي (پيش از سال 1900 ميلادي- عدم ثبت وسیله دستگاه زلزله نگار):

چون براي دستيابي به ويژه گيهاي دانشي زمينلرزه هاي تاريخي، از شرح تاريخي مانده از زمينلرزه ها در نوشتارهاي كهن همراه با استفاده از دستورهاي آزمايشي موجود بهره گيـرنقشة رومركز زمين لرزه‌هاي تاريخي ايران.jpgي مي شود، روشن است كه در اين راه و روش مشكلات و كمبودهاي زيادي وجود دارد.دو نكته بنيادي در بررسي شدت و بزرگي زمينلرزه هاي تاريخي، ‌توجه كردن به چگونگي گسترش جمعيت و زياده انگاري و بزرگ نموودن اين رويداد طبيعي در گذشته است.

زمين لرزه دستگاهي(ثبت وسیله زلزله نگار) :

زمين لرزه هايي مي باشند که بعد از سال 1900 ميلادي (1279 شمسي ) رويداده باشد و توسط دستگاههاي لرزه نگار ثبت شده اند.

بررسی تاریخی زمین لرزه‌ها در طالقان:

پژوهش نگارنده در بررسی منابع مختلف، از رخداد زلزله در دوره پیش از تاریخ سابقه ای بدست نیامد . اما سوابق زلزله های تاریخی و دستگاهی متعدد است .

زلزله های تاریخی طالقان:

1: 958 م (23 فوریه)، ری طالقان. در اول ذیحجه 346 زمین لرزه فاجعه باری در شمال مرکزی ازلزله 958 میلادی - 303شمسی طالقانیران روی داد. این لرزه همه روستاهای منطقه ری و طالقان را، هم آنهایی که در دشت واقع بودند و هم آنهایی که در کوهستان جای داشتند، ویران کرد، و بیشتر شهر ری بکلی ویران شد و تلفات سنگینی از هر دو منطقه گزارششده است. در طالقان تنها 30 تن بازماندند و در منطقه ری 150 روستا ویران شد که یکی از روستاهای کوهستانی را زمین لغزه ها فرا پوشاند. کوهی در نزدیکی ری شکاف برداشت و آب از زمین به بیرون ریخت. در کوههای رویان درشمال ری، زمین لغزه های گسترده مسیر رودخانه را بست که آب آن پس نشست و دریاچه ای ساخت. آسیب ها درسوی شمال باختر به دیلمان و در جنوب به قم و کاشان گسترش یافت. لرزه احتمالاً در اصفهان،‌و نیز تا بغداد، حس شده است. پسلرزه های آسیبرسان به مدت چهل روز دنباله داشت، و در سراسر منطقه شمال مرکزی ایران حس می شد. ممکن است که این زمین لرزه با اُفت نامعمولی در تراز آب دریای خزر ارتباط داشته است، و به نظر می رسد که آن اُفت پیش از زمین لرزه روی داده بوده است.

شدت این زمین لرزه با بزرگى تخمين زده شده ى Ms=7.7 و شدت Io=X ) گستره ى ميان رى- طالقان، سنگلغزش و کوه‌لغزش در کوههاى شمال تهران رودخانه ها را بند آورده و در گستره شمال تهران زمين شکاف برداشت.

ماه مه 1177 ميلادى زمین لرزه در گستره ى ميان شهر رى و قزوين (طالقان) با بزرگى تخمين زده شده ى Ms=7.2 و شدت Io=VIII+ (801010 )

2: 1428 م ، طالقان. درسال 831 ق زمین لرزه ویرانگری در طالقان روی داد. لرزه ها ده روز ادامه داشت و کسان بسیار زیادی جان باختند.

3: 1485 م( 15 اوت)، مازندران گیلان. پیش از غروب آفتاب در روز یکشنبه 3 شعبان 890، زمین لرزه فاجعه باری در گیلان روی داد که بویژه به دیلمستان، ناحیه پهناوری درسوی خاور گیلان و میان گیلان و مازندران، آسیب رساند. در تنکابن لرزه ساختمان های مهم و استوار مانند قلعه ها، مسجدها، زیارتگاه ها و حمام ها را ویران کرد و آنچه باقی ماند نیز تا حد تعمیرناپذیری آسیب دیده بود. آسیب های به بار آمده در گرجیان و گلیجان نیز به همان اندازه شدید بود؛ تلفاتی به بار آمد و یک قلعه مستحکم در این ناحیه با خاک یکسان شد. درشکور نیز بسیاری روستاها ویران شد و ساختمان های قدیمی فرو ریخت و تلفاتی به بار آمد. در مناطق جنوبی تر، در رودبارات، بسیاری کسان جان باختند، اما شمار آنان دقیقاً دانسته نیست. در طالقان قلعه های دیگری ویران شد و در پالیسن، دژ بطور کامل فرو ریخت و 78 تن از ساکنانش را کشت. در سرتاسر دیلمستان لرزه مایه به راه افتادن سنگریزش هایی از کوه ها شد و حیوانات بسیاری تلف شدند. در سوی شمال باختر ناحیه، در دیلمان، ساختمانهای قدیمی بسیاری فرو ریخت اما اهالی آن و فرمانروای محلی، که در حال نماز بود، جان بدر بردند. بخشی از کاخی که در رانکوه بود فرو ریخت، اما در جاهایی که بیشتر به سوی شمال و شمال باختر جای دارند، در لاهیجان، گوکه، کیسم، پاشیجا و لشت نشا آسیب ها اندک بود و کسی کشته نشد، هرچند لرزه به شدت در این نواحی شد.

پسلرزه ها به مدت شش هفته تا پایان ماه رمضان، یا اوایل اکتبر، دنباله داشت و بازماندگان را برآن داشت تا در چادرهای فضای باز بمانند. باری، پسلرزه نیرومند دیگری در دوشنبه 1 رزلزله 1608میلادی-974شمسیجب 891/3 ژوئیه 1486 روی داد، اما به ویرانگری لرزه اصلی نبود.

4: 1608م ( 20 آوریل)، طالقان. در 4 محرم 1017 :زمین لرزه بزرگی در گیلان جنوبی روی داد و مایه آسیب فراوان در ناحیه بزرگی شد. خانه های بسیاری در طالقان، رودبارات الموت و منطقه قزوین ویران شد. قلعه دربند نیز ویران شد؛ برجی که اخیراً ساخته شده بود فروافتاد و بخش درونی قلعه را در هم شکست، سه برجی که بر فراز دروازه قلعه بود نیز فرو ریخت. فراتر به سوی خاور، در آمل، ساری و اشرف، 280 کیلومتر دور از ناحیه رو مرکزی زمین لرزه، خانه هایی ترک برداشت و اجاق های دیواری فروریخت. لرزه در بیش از 300 کیلومتر آنسوتر، در میانکاله، با جنبش های شدید زمین همراه بود. در اثر زمین لرزه موج های بزرگی در دریای خزر پدید آمد که کرانه را در هم کوبید و مایه هراس فراوان در میان مردم و جانوران شد. بزرگي اين زمين لزره 6/7 گزارش شده است.

5: 1808 م (‌16 دسامبر)، طالقان. در پایان شوال 1223 :لرزه ویرانگری در مازندران باختری و طالقان روستاهای بسیاری را ویران کرد. در قزوین شمای از خانه ها فرو ریخت و تقریباً همه ساختمان های همگانی، از جمله مسجد عباسی،‌به سختی ترک برداشتند. در تهران لرزه ها مایه بیم و هراس شد و ساکنان شهر خانه هایشان را ترک کردند و در فضای باز اردو زدند. در تجریش به امامزاده قاسم آسیب رسید و در رشت لرزه به شدت حس شد. پسلرزه های دنباله دار که در تهران حس می شد بردامنه هراس افزود.

منابع:

www.gsi.ir/.../DataId_287/Action_Pn4/book.htm
گزارش زمین لرزه کجور

http://fekreazad.blogfa.com/ 83104 .aspx

: ملكي،عباس، 1380، پهنه‌بندي لرزه‌اي چهارگوش تهران

http://www.mehdiroodsarabi.4t.com/new_page_1.htm
پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور
تحقیق:لرزه خیزی ،لرزه زمین‌ساخت البزر

زلزله های دستگاهی طالقان:

1:زمينلرزه 1905 ميلادي طالقان: (1)

اين زمينلرزه با بزرگي 2/6 در طالقان روي داده و خساراتي در اين ناحيه پديد آورد

با شدت ۵ ریشتر(I0=VI,M=5.0 )

2: اول سپتامبر 1962-دهم شهریور 1341: (3)

زلزله با بزرگای Ms=7.2 در پهنه باختری تهران و جنوب قزوین و تاکستان، موجب تلفات زیاد (بیش از 12 هزار نفر کشته)، تخریب روستاهای منطقه و ویرانی شهر کوچک بوئین زهرا در نزدیکی پهنه رومرکزی گردید این زلزله با ویرانی کامل شهر بوئین زهرا و تمام روستاهای اطرافش دانیسفهان، تاکستان، توفک، رودک، سگزآباد، رستم آباد، آغچه مزار و اپیک همراه بولزله سال 83- طالقاند. زلزله با شدت بالایی در تهران احساس شد. زلزله در طالقان نیز موجب خرابی جزئی برخی منازل و رانش کوه شد.
3: 8 نوامبر 1966 17آبان 1345 خورشيدى) صمغ آباد طالقان : (2)

.4: 28 مه 2004 8 خردادماه 1383 :(۴)

در ساعت 12 و 38 دقیقه و 1/46 ثانیه (به وقت جهانی) روز 28 مه 2004 برابر ساعت 17 و 8 دقیقه و 1/46 ثانیه (به وقت ایران) روز 8 خردادماه 1383 هجری شمسی زمین لرزه نسبتاً شدیدی بخش وسیعی از زلزله سال 83 طالقانمناطق شمالی و مرکزی ایران را لرزاند. زمین لرزه در حدود 70 کیلومتری شمال، شمال خاوری شهر تهران و در استان مازندران و در منطقه فیروزآباد(کجور) واقع شده است. بزرگای این زمین لرزه 3/6 می باشد. در اثر این زمین لرزه در استان مازندران 21 نفر کشته و 250 نفر زخمی و در استان قزوین 3 نفر کشته و 12 نفر زخمی شدند. 60 واحد مسکونی روستایی در مناطق بلده، کلاردشت،‌کجور،‌مرزن آباد بین 50 تا 100 درصد خسارت دیدند همچنین به 80 روستا در بخشهای رودبار الموت بین 20 تا 80 درصد خسارت وارد آمد. 54 روستا در بخشهای طالقان،آسارا، اوشان، فشم و میگون براثر این زمین لرزه آسیب جزئی دیدند.زلزله سال 83 طالقان

منابع:

(1)www.mehdiroodsarabi.4t.com/

(2)www.gsi.ir/www.ngdir.ir

(۴)http://etu.isfedu.org
گزارش محلی ازطالقان+


علت زمین لرزه در طالقان

گسل الموترود:

گسل الموترود که يال جنوبی دره ی الموترود را تشکيل می دهد، دارای راستای شمال باختری- جنوب خاوری بوده و شيب آن به سمت جنوب باختری است. گسل فشاری و جوان الموترود در به وقوع پيوستن زمين لرزة20آوريل 1608 ميلادی رودبارات- طالقان و زمين لرزة 27 سپتامبر 1945 هريان و به احتمال کمتر در زمين لرزة 16 دسامبر 1808 ميلادی طالقان نقش داشته است

گسل طالقان:

گسل طالقان با طول 60 كيلومتر در جنوب دره طالقان و شمال گردنه طالقان با امتداد شرقي غربي قرار گرفته و از نوع رورانده به سمت شمال است . ارتفاعات گردنه بين گسل هاي طالقان و انتهاي غربي گسل مشاء فشم كه تا بعد از آبيك ادامه دارد به بالا رانده شده است . گسل طالقان سازندهاي متعلق به مزوزوئيك و پالئوزوئيك را روي نقشه هاي نئوژن طالقان و توفهاي سبز رانده است گسل طالقان ، بزرگترین و مهیب ترین زلزله تاریخ ایران را در سال 337 شمسی به قدرت تخمینی نزدیک 8 ریشتر (7/7) به خود دیده است . مرکز این زمین لرزه در نزدیکی روستای صمغ آباد و در گردنه طالقان گزارش شده است.

نام

موقعیت جغرافیائی

درازا (کیلومتر)

امتداد

شیب

گسل فشاری طالقان

جنوب طالقان

۶۴

E-W

S

شواهد بر این معنا دلالت دارد که گسل‏طالقان، منشاء بسیاری از زمین لرز ه‌های تاریخی این منطقه بوده است:

زمين لرزة بسيار مهيب23 فوريه 958 ميلادي، زمين لرزه 8 نوامبر 1966صمغ آباد طالقان به سبب جنبش اين گسل روی داده است. احتمال می رود که گسل طالقان در زمين‏لرزة 16 دسامبر 1808 ميلادی طالقان با بزرگی مؤثر بوده است.

منابع:

ملكي،عباس، 1380، پهنه‌بندي لرزه‌اي چهارگوش تهران، پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي ومهندسي زلزله

بربريان و همکاران،1371

www.geoaria.blogfa.com


پیشینه لرزه شناختي
گسله هاي طالقان

گروه لرزه زمين ساخت سازمان زمين شناسى کشور با همکارى ديگر پژوهشگران سازمان در ادامه بررسيهاى انجام شده برروى گسله ى شمال تهران که از پاييز سال 82 آغاز شده بود، دو ترانشه ديگررا در بلنديهاى البرز مرکزى بر روى گسله هاى طالقان و فيروز کوه حفر نموده است. گسله ى طالقان بزرگترين زمين لرزه تاريخى ايران‌زمين با بزرگى 7/7 را به خود نسبت مى دهد. بر اساس داده ها و ويژگيهاى ساختارى چينه اى حاصل از پژوهشهاى پارينه لرزه شناختى ترانشه هاى ياد شده ، رويداد هاى لرزه اي بزرگ زير (بزرگتر از 5/6) در گستره ى ترانشه هاى تهران و طالقان قابل اشاره اند:

کمينه ۴ رويداد زمين لرزه کهن بر روي گسله ى شمال تهران در ترانشه شماره 1 و ۲ رويداد در ترانشه شماره 2ديده ميشود. ترانشه هاى حفر شده بر روى گسله ى طالقان نيز دو رويداد کهن زمين لرزه اى را بر روى اين گسله نشان ميدهند.

منبع:

http://www.gsi.ir/



طراحی و اجرا توسط: وب باکس پورتال